ตำบลสันทราย อำเภอพร้าว จังหวัดเชียงใหม่
พระธาตุบนยอดดอยในเขตตำบลสันทราย ชื่อดอยมาจากตำนานพระนางสุชาดาที่เฝ้าแลมองหาพระสวามีซึ่งออกบวชอยู่บนดอยนี้ ทุกเดือนเก้าเหนือชุมชนรอบดอยจะจัดประเพณีเตียวขึ้นดอยเพื่อสรงน้ำพระธาตุ
เรื่องเล่าที่ผูกกับดอยลูกนี้ว่า ครั้งหนึ่งมีกษัตริย์พระนามว่าพระเจ้าแสนคำลือ ครองเมืองที่เรียกกันในตำนานว่าเวียงหิน ซึ่งเชื่อกันว่าคือชื่อเก่าของเมืองพร้าว พระองค์ใช้ดอยทางทิศตะวันตกของเมืองเป็นที่ปฏิบัติธรรมอยู่เสมอ
ต่อมาพระองค์ทำดวงแก้วชะตาเมืองหาย จึงสละราชสมบัติให้พระอนุชา แล้วออกบวชเป็นดาบสนุ่งขาวห่มขาว ปฏิบัติธรรมอยู่บนดอยนั้นตลอดชีวิต
ฝ่ายพระนางสุชาดา พระมเหสี ทนความพลัดพรากไม่ไหว จึงออกบวชถือศีลเพื่ออุทิศบุญให้พระสวามี และบำเพ็ญเพียรอย่างหนักจนสิ้นพระชนม์ ตำนานว่าแม้สิ้นลมแล้ว ดวงตาของพระนางยังเปิดจ้องไปทางทิศที่เฝ้ามองหาพระสวามีอยู่
ชื่อ ดอยนางแล จึงมาจากภาพของพระนางที่เฝ้าแลมองหาคนที่จากไป และดอยลูกนี้กลายเป็นที่บรรจุพระธาตุของทั้งสองพระองค์
ควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าพื้นบ้าน ไม่ใช่บันทึกประวัติศาสตร์ ผู้ที่เผยแพร่เรื่องนี้ในท้องถิ่นเองก็ระบุไว้ตรงไปตรงมาว่ายังไม่ทราบแน่ชัดว่าเป็นมุขปาฐะที่เล่าต่อกันมาแต่เดิม หรือเป็นเรื่องที่แต่งขึ้นในภายหลัง
ชื่อเวียงหินที่ปรากฏในตำนานนี้ ก็เป็นคนละเรื่องกับหลักฐานว่าทำไมพร้าวถึงถูกเรียกว่าเมืองเก่าวังหิน ซึ่งจนถึงตอนนี้ยังไม่มีเอกสารใดอธิบายที่มาของชื่อนั้นได้
ตำนานโยงไปถึงสมัยพญาแสนคำลือราวพุทธศตวรรษที่ 16 แต่ไม่มีเอกสารใดระบุปีที่สร้างองค์พระธาตุ
สิ่งที่มีหลักฐานคือปีตั้งวัดของวัดอื่นในตำบลสันทราย ซึ่งพอใช้เทียบเคียงได้
มีผู้ตั้งข้อสังเกตว่าพระธาตุดอยนางแลน่าจะอยู่ในช่วงเวลาใกล้เคียงกับวัดกลุ่มนี้ ซึ่งจะทำให้มีอายุราวร้อยห้าสิบปีขึ้นไป แต่นี่เป็นการคาดคะเนจากปีตั้งวัดข้างเคียง ไม่ใช่หลักฐานโดยตรงของตัวพระธาตุเอง
ช่วงปี 2529 ถึง 2532 เป็นช่วงที่ดอยนางแลคึกคักที่สุด จากการบูรณปฏิสังขรณ์โดยพระนิกร ธรรมวาที เจ้าอาวาสวัดสันปงในเวลานั้น ซึ่งเป็นพระนักเทศน์ที่มีชื่อเสียงระดับประเทศ ทำให้ทั้งวัดสันปงและดอยนางแลเป็นที่รู้จักกว้างขวางและมีคณะศรัทธาเดินทางมาสักการะจำนวนมาก
แต่ก่อนหน้านั้น ชุมชนรอบดอยก็สักการะพระธาตุองค์นี้อยู่แล้ว ทั้งบ้านท่ามะเกี๋ยง บ้านสันปง บ้านสันทราย บ้านศรีค้ำ บ้านสันฮกฟ้า และบ้านสันผักฮี้
ทุกปีเมื่อถึงเดือนเก้าเหนือ ซึ่งตรงกับราวเดือนพฤษภาคมถึงมิถุนายนตามปฏิทินสากล ชุมชนจะจัดประเพณีเตียวขึ้นดอยเพื่อสรงน้ำพระธาตุ
วันจัดงานเปลี่ยนไปทุกปีตามปฏิทินจันทรคติ ปี 2568 ตรงกับวันที่ 2 ถึง 3 มิถุนายน และปี 2569 ตรงกับวันที่ 23 ถึง 24 พฤษภาคม ส่วนกำหนดการของปี 2570 ยังไม่ประกาศ ถ้าตั้งใจมาร่วมงาน ควรสอบถามกับวัดสันปงหรือชุมชนในพื้นที่ล่วงหน้า
คนเฒ่าคนแก่ในพื้นที่เล่าว่า บางคืนจะเห็นดวงไฟลอยจากดอยนางแลไปทางพระธาตุขุนโก๋น และบางครั้งก็ลอยกลับมาในทางตรงกันข้าม เป็นเรื่องเล่าที่ผูกพระธาตุสององค์นี้ไว้ด้วยกันในความรับรู้ของคนในท้องถิ่น
ถ้าอยากเห็นตำแหน่งของดอยนางแลชัดๆ ว่าตั้งอยู่บนภูเขาลูกไหน มองได้จากสิริเมืองพร้าว ซึ่งอยู่ที่บ้านท่ามะเกี๋ยง ตำบลสันทรายเช่นกัน
ส่งข้อมูลมาเติมได้ฟรี ไม่มีค่าใช้จ่าย ส่วนภาพถ่าย วิดีโอ และทัวร์ 360 องศา เป็นบริการที่มีค่าใช้จ่าย